Konmemorashon i Historia

E pasado di sklabitut: un historia kòrtiku


E pasado di sklabitut hulandes a kuminsá na komienso di siglo 17, ora kompania di komersio manera West-Indische Compagnie (WIC) i Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) a hasi hende katibu i usa nan den un ekonomia global di eksplotashon.

Aña i momentunan importante

Afrika promé ku sklabitut

Hopi tempu promé ku yegada di Oropeonan, nashonnan Wèst Afrikano ya tabatin kulturanan i reinonan riku manera Songhai, Mali, Benin i Congo. Ku monarkanan i sistemanan polítiko kompliká. Tambe na nivel di pueblo tabata eksistí strukturanan di gobernashon mas chikí. Arte, siensia i teknologia tabata floresé. Afrikanonan tabata vèrsá den medisina, matemátika i astronomia i nan tabata produsí artíkulonan luhoso di bròns, ivor, oro i terakota. Komèrsio ku Oropeonan via Nort Afrika a kuminsá fo’i trempan. Den siglo 15 e Portuguesnan a aparesé na kosta, siguí pa otro poderosonan Oropeo. Nan tabata hasi negoshi di oro, ivor i speserei, pero tambe a kuminsá bende i sekuestrá Afrikanonan. Den siglo 17 sklabitut a bira e núkleo di e komèrsio transatlántiko, debí na e oumento di interes den suku.

Komèrsio di sklabitut transatlántiko

Entre 1525 i 1867 Europeanonan a transportá miónes di Afrikano komo parti di e komèrsio di katibu transatlántiko. E Hulandesnan, via e West Indische Compagnie, a transportá mas ku 600.000 Afrikano. Kòrsou i Sint Eustatius a sirbi komo punto di tránsito pa otro kolonia, pero tambe komo lugá di sklabitut, ku plantashi. 
E biahe tabata mortal: un riba 7 persona sklabisá no tabata sobrebibí. Na Sürnam, míles di persona sklabisá tabata traha riba plantashi di suku. Hopi a hui i a forma komunidatnan Marron ku tabata resistí sklabitut.
E poblashon indígena a sufri hopi, pero tòg nan kulturanan na keda eksistí dor di kreolisashon, den kua influensianan afrikano, europeo, asiátiko i indígena a bini huntu. Te ainda rastronan di esaki ta visibel.

Thico na Aruba

Na 1795 Thico, un persona sklabisá ku tabata propiedat di estado, públikamente a protestá kontra sklabitut na Aruba. E la nenga di sigui sirbi i a eksigí su libertat. Thico a keda arestá i mandá pa Kòrsou. Pasombra e la keda resistí, nan a fòrs’e pa traha na Fort Amsterdam. Su protesta balente, djis promé ku e lantamentu di Tula na Kòrsou, ta hasi di Thico un di e promé luchadónan pa libertat di Aruba.

Martis di Katalina Janga na Boneiru

Na 1834 Martis di Katalina Janga a guia un lantamentu na Boneiru kontra e sirkunstansianan laboral kruel na e saliñanan di salu. Personanan sklabisá diariamente mester a kana pa oranan largu den kalor ekstremo i bou di supervishon di opzichter violento. Bou di guia di Martis nan a eksigí trato igual. E lantamentu a dura mas o ménos un siman i a marka un momento importante di resistensia den historia di Boneiru. Ainda ta kòrda su akshonnan komo un símbolo di lucha kontra inhustisia.

Tula na Kòrsou

Riba 17 di ougùstùs 1795 Tula a guia e lucha pa libertat di mas grandi di personanan sklabisá na Kòrsou. E tabata traha riba plantashi Kenepa i huntu ku diferente otro persona sklabisá tabata eksigí libertat di nan doño. E hulandesnan a kapturá Tula i a mat’é di forma kruel. Na 2010 Kòrsou a rekonosé Tula komo héroe nashonal i na 2023 Hulanda e rehabilitá Tula. Tur aña riba 17 di ougùstùs, ta konmemorá e lucha aki durante Dia di Lucha pa Libertat.

Boni, Baron i Joli-Coeur na Sürnam

Boni, nasé serka e Marrons na Sürnam, a bira e lider i e grupo di gueria ku tabata ataká plantashi i liberá personanan sklabisá na Fort Boekoe. Na 1772 e grupo a liberá 70 persona di e plantashi di Poelwijk. Huntu ku su kompañeronan Baron i Joli-Coeur pa hopi aña e la lucha kontra poder kolonial. Danki na nan akshonnan nan a bira luchadónan pa libertat legendario den historia di Sürnam.

One-Tété Lohkay na Sint Maarten

One-Tété Lohaky tabata un hende muhé sklabisá na Sint Maarten ku a purba skapa vários biaha. Komo kastigu a kita un di su pechunan i asina e la haña e nòmber One-Tété. Apesar di e kastigu hororoso aki, e la keda lucha i e la bira símbolo di libertat. Riba Dia di Emansipashon ta honra su kurashi i determinashon na Sint Maarten, kaminda nan ta selebrá One-Tété komo héroe di resistensia kontra sklabitut.

Personanan sklabisá ta skapa Saba

Na 1654 14 persona sklabisá a hòrta un barku i a hui pa Puerto Rico, sperando di por biba den libertat. Lástimamente nan a bolbe kai den sklabitut. Siglonan despues, alrededor di 1860, doñonan di katibu a bende hopi persona sklabisá na Saba ku plantashi Merikano. Hopi persona sklabisá a hui pa evitá e destino aki. E historianan aki ta demonstrá e resistensia kontinuo kontra sklabitut, asta riba isla chikitu manera Saba.

Rebelion di personanan sklabisá na Statia

Riba 12 di yüni 1848 personanan sklabisá na Sint Eustatius a eksigí libertat, mihó stòk di kuminda i periodo pa deskansá. E gobernadó lokal a nenga i despues e protesta a eskalá. Milishon a ataká: vários rebelde a keda heridá òf asta matá. Seis persona, entre nan Thomas Dupersoy, a keda deportá. Despues di e lantamentu doñonan di plantashi a kuminsá ofresé suèldu pa evitá mas intrankilidat. E lantamentu tabata un resistensia fuerte kontra opreshon kolonial na e isla chikí.

Emansipashon

Na 1863 a abolí sklabitut na Sürnam i parti Karibense di Reino. Ku esaki e proseso di emansipashon a kuminsá. Na 1954 Hulanda, Antia Hulandes i Sürnam a firma e Statuut pa Reino Hulandes. Ku esaki a establesé e relashon den Reino. Efraïn Jonckheer a firma Statuut i Sürnam a bira pais outónomo den Reino. Na 1975 Sürnam a bira independiente, na 1986 Aruba a haña status aparte i na 2010 a desmantelá Antia Hulandes: Kòrsou i Sint Maarten a bira pais outónomo, miéntras Boneiru, Saba i Sint Eustatius a bira munisipio spesial di Hulanda. 

Diskulpa di Hulanda pa pasado di sklabitut

Riba 19 di desèmber 2022 promé minister di Hulanda Mark Rutte a pidi diskulpa ofisial pa e ròl ku estado hulandes a hunga den sklabitut. Funshonarionan hulandes tambe tabata presente na tur seis isla i na Sürnam i pa pidi diskulpa. E la bisa ku sklabitut ta un krímen kontra humanidat ku a okashoná hopi sufrimentu i ku ainda tin influensia riba bida di hende. Pa siglonan, e estado hulandes a permití, mantené i probechá di sklabitut. Bou di gobernashon hulandes, hende tabata wòrdu tratá manera merkansia i maltratá. Gobièrnunan susesivo for di 1863 no a logra rekonosé kompletamente e impakto duradero di e historia aki.